Press "Enter" to skip to content

‘Kaei ka Meghalaya’

Da u B.V.Rymmai

Meghalaya ka mut ka Ri na ka jaka shong U Lyoh “Meghalaya’ ka dei sa kawei pat ka kyrteng ne ka kyntien,kaba la pynkulmar ïa ka jingmut jingpyrkhat jong ka jaidbynriew jong ngi. Kane ruh ka la sdang lyngngeit ha ka lyngwiar pyrkhat jong ka Jaidbynriew Khasi jong ngi, ha kaba baroh ki la ïa pdiang hun mynsiem ba Meghalaya ka dei ‘Ka ‘Ri ne ka Jylla u ‘Lyoh’ (Meghalaya is the above of Cloud).
Nga te nga sah ha ka dum ka lyngngoh bad nga da jyngngan hi khait ban pyrkhat, ba shaei ki proh jabieng bad ki stad pyrkhat jong ka Jaidbynriew ki leit. Hato kane ka pateng mynta ka dei ka pateng ‘MATLAH’ kaba shu khapbrip ngaiñ ngaiñ bad shu nguid tylli kluk-kluk ïa kat kaba u khyllah jait u pyntian?.
Nongpule baieit, ha sngap ngan tai la ka nia ka jutang, ngeit ne phim ngeit, hynrei ka long kaba shisha ba ‘Meghalaya’ ka kit ïa katei ka jingmut kumba la kdew. Phi lah ban kylli haba kumta kaei ka jingmut ba shisha jong ka ‘Meghalaya?’
Ban ïashai halor kane, Ale ngin ïa rung bad shong lyngngeit lang tang shiphang ha pneh jong ka ‘Meghalaya’ ban tip ïa ka jingmut bashisha jong nga.
Kumba ngi la ïatip lang baroh, ba ïa ka kyrteng Meghalaya, ym shym la jer la thoh ne la suit la shor da u jaidbynriew Khasi ne Garo lymne ym da kata ka Indira Gandhi kaba la ai ïa kane ka Jylla. Hynrei la jer la thoh bad la suit la shor ïa katei ka kyrteng da u khar Bangladesh, u Dr.S.P.Chatterjee jong ka Calcutta University. Ia ka jingmut ba don ha katei ka kyrteng la buhrieh noh na ngi, ngi la shu hun ba u khyllah jait u la pynkylla Khasi lem ba ka dei ka jaka shong u lyoh. kaba u mut hi ban ong ka jaka u bieit u tasngeng. U Khasi-Garo pat imat u la ïakhie waleng bad la ka kmen tohhoh, palat ban ïa u Sharyntoh, ba hana u la ïoh la ka Jylla la jong haduh ba u la ïa klet noh ïa la ka kyrteng tynrai la jong, haduh ban da shah tap lubri jem daw ha kiwei.
Ban ong hi ba Meghalaya ka mut ka Ri u Lyoh te ka long ka bym lah mutdur. Ngan jin da la sngewthuh lada don ba pynshai lem ba naei ka kyntien Meghalaya ka mih bad ba kumno ruh ka Meghalaya ka kylla sha ka Ri U Lyoh. Kito kiba la nang la stad te ki la sngewthuh kham bha bad ki tip ruh ba ki jingmut jong kane ka kyrteng ki long katkum ki kyntien ba don ha ka.Kum ka nuksa ba ngi ong ba ‘Gospel’ ka mut ka ‘Khubor Babha’ kane ka long kaba shisha namar ‘Gos’ ka wan na ktien English- ‘Good’ kaba mut ‘Babha’ . Kumjuh ruh haba ngi ong, ‘Television’ ka ‘Jingïohi jngai’, ka long kaba shisha, ba ‘Tels’ ka wan na ka ktien Italy(lada ngam bakla) kaba mut ‘Far’ ha ka ktien English bad ‘Jngai’ ha ka ktien khasi, katba Vision pat ka mut ka jingïohi.
Ka jaidbynriew jong ngi ka pdiang ïa ka jingpynkylla Khasi ïa ka Gospel sha ka kotkhubor ba bha bad Television sha ka Jingïohi Jngai; namar la pynkylla Khasi ïa kitei ki kyrteng katkum ki jingmut jong ki kyntien hi. Te kumno pat keiñ ngin pdiang ïa ka jingkylla Khasi ïa ka ktien Meghalaya sha ka Ri U Lyoh, haba wat tang ïa ka mynta jong ka kyntien Meghalaya ka wan naei ruh ngim tip.
Ban ong hi ba Meghalaya ka Ri U Lyoh, tang namarba don u Lyoh ha Sohra bad ki jaka ba markhap bad ka ka long kaba bakla palat, namar ka Sohra hi kam don wat tang shi shutak ruh na ka jingheh jong ka Jylla Meghalaya. Te kumno keiñ ine i shi shutak duna ïa kit ïa ka jingmut jong ka shi kilo duna. Nalor nangta ha Sohra ruh u lyoh u don tang ha ka por lyiur, ym baroh saw Aïom hynrei tang shi aïom kata ruh lada slap. Ne ha kano keiñ ka Ri ha sla pyrthei ba u Lyoh um ju don?.
“Meghalaya”- “Ka Ri U Lyoh”, ka dei tang ka jingbatai stad jong ki katto katne ki Khyllah jait, katba kane ka pateng “Jaidbynriew tasngeng jong ngi pat ka bym don jingkit khlieh ïa la ka jong ka Deiti, ka la shu khapbrip ngaiñ-ngaiñ bad ka da kubur arti -arjat ba kat kaba leh ne ong u khyllah jait kaba dei suda, kaba lait ne kaba sniew ym ju don. Haba ïa ka Shillong ka nongbah jong ka Meghalaya ki khot ka ‘Scotland of the East’ ïa kata ruh ki pdiang, kumno pat ki pdiang ïa ka metbah jong ka ban khot ka Cloudy State ne Abode of Cloud.?
Lada ka Jaidbynriew ka pdiang matlah kat ïa kaba batai kiwei khlem da pynshong nongrim te, nga ruh nga nang hi te ban batai ka mut aïu “Meghalaya? Nga lah ban pynshong nongrim wat ïa kaba ïeng ruh.Nga lah ban pyndonkam wat ïa ka bym don bad ban pyndei wat ïa kaba lait ruh, kata lada phi ïa ngeit. Ban ong eh ‘Meghalaya’ Ka Ri U Lyoh,’ te dang don jingmut pynban ban ong, “Meghalaya- Ka Ri Ka Jingphohsniew.”
Kumno kata ka lah ban long>
Ha sngap ban ïathuh khana bang ja ïa phi khyndiat, yn ym dei kaba nga shu thaw, hynrei kaba da jia shisha. Ba ha kawei ka sngi, mynsngi mynshai, haba nga ïaid lynti na jan ïing jong uwei u paralok haba nga ïohi ba ka ïing ka plie, nga rung kai noh ha ïing jong u, hynrei nga shem ba uta u lok u dang ïohthiah lyngngai ha la ka jingthiah. Jait ba la rung nga la kyrsiew ïa u, ynda u la kyndit nga kylli; “Balei lok phi thiah mynsngi mynshai ruh?”
U peit sha nga da ki khmat bym da i sngewtynnad namar ba nga la kum pynthut thiah ïa u.
“Phim sngewkhlaiñ ne balei?” nga la kylli biang.
“Shish phi,’ u ong. “”Nga sahnud ba nga khlem phohsniew bha mynmiet.”
“Balei phi sahnud ïa kata ka jingphohsniew,’ nga phai ktien.
“Phi tip,” u ong, “Mynhynnin nga pan san tyngka. Nga nangmut ban phohsniew bha mynmiet ban ïoh sher kba bun mynta ka sngi tip ma,khlem wan jingphohsniew ei ei. Kumta da ka jingsngewtynnad nga pep bylla noh mynta ka sngi bad nga la thiah da kaba khmih lynti ba ngan phohsniew bha. Phi wan pynthut thiah noh pynban ma phi.” U da kren dom.
Haba kumne sa mutdur hi ma phi, ngeit ne phim ngeit, hynrei ha kane ka ‘Ri jong ka jingphohsniew, ka jingphohsniew ka long kaba kordor tam haduh katta katta, tang da ka jingphohsniew u briew u lah ban thied kali bad tei ïing tei sem bad u kylla riewspah riewphew bad lyngba ka jingphohsniew pat u bynda ïa la ka ïing ka sem bad ïa la ki jingdon jingem haduh wat u riewspah ruh u kylla duk ksew.Ym dei ba nga shu jler hynrei ka long kaba shisha ba hangne hangtai ba wat haduh ki Office Sorkar bapher bapher ruh ki briew ki ïalir kumno re, haduh ba ki ïaklet noh ïa la ka kam ka jam. ki lapmiet lap shai tang ban ïakheiñ Tim. Haba ki ïakynduh lei lei bad kito ki para ba ïahap jingmut tang mar ïakynduh, kim don por ban kren ïa kane katai, hynrei ki shu kylli beit. “Phi phohsniew kumno mynmiet,” Ah! ko Ri ka’Jingphohsniew.’
To ïabishar bad pynshong jingmut hi ma phi ko ki para Ri, ka kit jingmut ban ong, “Meghalaya”- Ka Ri u Lyoh” Ne “Meghalaya” ka Ri ka jingphohsniew” Nga lah ban ong ba ka kyntien “Lyoh” ka kham mih tang na ka shyntur jong kiba shong ha thaiñ Sohra bad ki markhap bad ka, tang ha ka por lyiur bad kata ruh tang haba slap. Katba ka kyntien “Phohsniew” pat ka mih na jan man la ka shyntur jong baroh kiba shong ha Meghalaya, naduh Sor haduh Nongkyndong, kata ruh man la ka sngi bad ha baroh Saw Aïom, ym don rang ym don slap, ka Jingphohsniew ka ïaid ïew beit.”
To ïajied hi ma phi katba mon, la phin pdiang Meghalaya:-
1. Ka Ri u lyoh ne 2) Ka Ri ka Jingphohsniew, ka shong ha ka mon jong phi. Nga ïalade marwei te ngam mon ngam mynjur bad nga kyntait war ïa ka jingmut jong kitei baroh ar, namar ka kyntien Meghalaya, kam kit ïa kitei ki jingmut.
Kumba nga la ong sha khmat ba nga shu kwah pynkhun jubor bad shu pynwan dur kai, shu pynshong nongrim wat ïa kaba ïeng nongrim ruh, ban ong ba Meghalaya kaRi ka Jingphohsniew tang ban phrang ïa ka jabieng sop sohpailen bad ba la bhti jong ka Jaidbynriew kaba la shu pdiang matlah ïa ka jingpyntian jubor kiwei ban ong, Meghalaya, Ka Ri U Lyoh watla ka long kaba khlem nongrim ruh.
Ka jingmut ba shisha jong ka kyrteng Meghalaya:
Ban lap ïa ka jingmut ba tynrai bad ba shisha jong ka kyrteng Meghalaya, to ngin ia rung lang kham jylliew, shaduh ka dohnud ba sangem bad ba kuhiw jong ki kyntien ‘Meghalaya ïa kaba la buhrieh da uba jer ba thoh ïa ka.
Ha ka por ba nga dang long khynnah rit bha kata ha ka snem 1970-71 ka por kaba ka jingïaleh Hills State ka la jan sha kaba kut artad. Kumno re nga poi bud ïew ïa i Mei i Pa sha Laitryngew bad Sohra, ha kine ki shnong nga ïohi ïa ki khynnah bad wat ïa kiba la san ruh ba ki ïashad bad kyrdem “We want Hill State, Assamia nongtuh ngin shoh doh ha Ri Mawlai.”
Te kum u khynnah nga la kylli na iwei i tymmen iba nga ïaïd ryngka, ka mut aïu ki kyntien ba ki kren bad balei ki ïashad lymmuh kumtai,ita i tymmen i la ïathuh ha nga shaphang ka jingïaleh jong ka jaidbynriew Khasi jong ngi ban ïoh ïa ka jylla la jong namar kim sngewthuh bad kim mon shuh ban shah synshar ha u khar Assamia.
Ka por ka la nangïaid bad ym slem shuh hadien la bna ba ngi la ïoh ïa ka jylla la jong. Ha nongkyndong jong ngi ki khot kyrteng ïa kata ka Jylla thymmai da ka kyrten ‘ Meikhalaya’ Ka sawa ka rung ha ki tyndong shkor jong ngi kumta. Nga te ïalade wat la nga ieit nga burom ïa la i Meikha , hynrei ngam ju sngewtrai pat ïa i. Nga kham ieit bad kham burom bad nga sngewtrai hi ïa la i Meirad. Iba nga ïa shong ïa sah ryngkat u juh u tnum u tyndai. Haba nga peit ïa i Meikha ruh im ju lah trai ïa ngi, I kham ieit bad kham sngewtrai hi ïa la ki khun ksiew. Ia ngi i shu leh mynleh ieit tang ka nam tang ban nym shah kren ha ki briew.
Ha kawei ka sngi nga la leit kylli na i Meirad, Balei mo Meirad, ïa kata ka jylla thymmai, ki jer ki thoh da ka kyrteng Meikha balei kim jer ne khot ïa ka kyrteng Meirad, khnang ba ngin kham sngewtrai ma ngi?.
“Me tip kane ka jylla kam dei te me ka jylla jong ngi hynrei ka jylla jong ki Meikha,” I jubab lyngkut. Ynda ma la nang la stad me la rangbah la shai la shisngi, men sa sngewthuh ïa kaei kaba nga kren. I pynkut. Kitei ki kyntien ki ïai sah bad nga naduh kitei ki por haduh mynta.
Ka por ka la nangïaid nga ruh nga la ïohlad ban leit skul, ynda nga la nang ban pule kotkhubor Khasi malu mala nga sdang sngewthuh ba ka Jylla Meikhalaya kam dei shisha tang ka jylla jong ngi u Khasi, ka dei ka jylla khleh khawlang bad u khar Garo. Shuh shuh ynda nga nang sa ban pule kot khubor phareng malu mala, nga sa nang kham sngewthuh shuh shuh ba kane ka jylla kam dei du tang ka jylla u Khasi-Garo , hynrei ka dei pynban ka jylla jong baroh ki jaidbynriew, kiba kynthup naduh u Nepali, Bihari, Bengali, Assamia, Madrass etc bad hajar hajar jait ki jait briew kiba shong hangne kiba ngam lah ban ñiewtang.
Ynda nga la wan pule sa sha Sor Shillong, ynda nga la ïakhleh bad kiwei pat ki jaidbynriew, nga sa sngewthuh shai artad kdar-dar, ïa ka jingmut jong kito ki kyntien ‘Meikha’ ba kren tohmet i Meirad ha shnong. Mynta nga sngewthuh shai ba,’Meikha’ hangne ka mut du ïa ki ‘Meikha Khasi’ ka thew pynban ïa ki Meikha khyllah jait. Kam dei ka jylla jong ngi u Khasi-Garo, hynrei ka dei ka jylla jong ki Meikha Pakha khyllah jait da kumta nga sngewthuh mynta. Lyngba kitei ki seng nia ba la kdew haneng nga poi sha kaba kut ban ong, ba ka jingmut ba shisha jong ka kyrteng Meghalaya ka long kumne:-
1) MEGHA-Ka wan na ktien Khasi ‘Meikha’
2) LAYA- Laya pat ka wan na ktien AYA, ka ktien ‘AYA’pat ka don ar jingmut. Lada ngi kylla khasi na ka ktien Kharïew kharhat ‘Aya’ ka mut ‘Wan’ ne ‘La wan’
Namarkata ‘Meghalaya’ ka mut La wan I Meikha.(Meikhalaya).