Press "Enter" to skip to content

“ Ka Hima Nongspung ”

– U Spiton Kharakor –

Ka Hima Nongspung ka paw bha ha ki Kot khubor ha kine ki khyndiat sngi. U Rangbah Michael Warjri ha ka 7 tarik u May 2019. Ym tang ba ki la shoh la dat ïa u, ki la pynpra ïa ki tiar ki tar ha ïing jong u; hynrei ki la thang dusmon lut ïa ki kot ki sla bad pynjot de ïa ka computer jong u. U Rangbah Michael Warjri u long uwei na ki Rangbah Hima ba kit khia bha ïa ka khyndew ka shyiap jong ka ri. La ïarap ïa kitei ki Goonda da ki pulit Assam, kiba la kem pynban ïa uba shah lehbeiñ, Ki la rahbor ïa u na Meghalaya bad leit set pynban ïa u sha ki jail ha Assam.
Aïu ka Sorkar Meghalaya ka leh mynta? Lada ka Assam ka leit kem briew ïa uwei u Naga na Nagaland bad leit rah sha Assam, tip kumno kan jia? Ne lada ka Assam ka nud ban kem ïa uwei u khar Bengali na Siliguri West Bengal tip kumno kan jia? Hynrei ka Sorkar Meghalaya shu jai jai bad ngai ngai, ka jingsuki treikam ka long kaba palat. Shisien la shah siat ïap saw ngut ki Khasi ha Langpih ha ka 14th May 2010. Kumjuh ruh la shah shoh haduh ban da ïap uwei u Khasi ha Khlieh Umwang, Ri Bhoi District ha uwei u Khar Nepali na Mikir ha ka 16th December 2018. Haba baroh ar tylli ki jingjia ki Chief Minister ka Meghalaya kim shym la ïa pyrshah bad nud saham ïa ka Sorkar Assam.
Namar ba u Rangbah Michael Warjri u la nud ban ai mukotduma ha ki jingjia ha khappud Assam, te ka Assam ka la shun shimet ïa u wat ban shim ïa ka jingim bad ka mynsiem jong u. Sa uwei pat u Rangbah uba la ai Case ïa ka Assam ha ka liang u pud u sam u dei u Rangbah THS Bonney Ex-I.F.S Officer. Une u la ai syndon da ka Writ Petition ban kloi ka jingbishar . Ka bai petition kan ym duna ïa ka Rs.20,00,000/- ne (arphew lak tyngka) sa nalor ka bai plidar de. Ki riewshimet ki la leh da ka kam, hynrei ka Sorkar Meghalaya ka la matlah haba peit, ka kyllut haba ïohsngew. Ki Chief Minister ka Meghalaya ki khia ka kti ka kjat bad ka pyrkhat pyrdaiñ. Ki smat tang shuwa ka por Election bad ki mareh kum ki skei.
Haba ka Hima Nongspung ka shah lehbeiñ. Ka Khasi Hill Autonomous District Council bad ka Sorkar Meghalaya ki shu peit kai tang narud. Kum kane ka jia shisien ha ka por ba long Syiem u Pa’iem Francis
Well ka Hima Mylliem ka la shah lehbeiñ ha ka Assam. Ka la knieh ïa ka Iew die masi ne Cattle Market ha Khanapara jong ka Hima ha ka snem 1965. U Pa’iem ha ka jingshla bad bitar u la ai Mukotduma ïa ka Assam ha kato ka por ha ka Assam bad Nagaland High Court ha Guwahati. Ka High Court ruh ka la pdiang ïa kata ka jingujor.
Hynrei u Chief Executive Member ka United Khasi-Jaiñtia Hills District Council ha kata ka por, u la dumok bad pan “explanation” ban jubab, ba balei u ïaid lait ïa ka District Council khlem da pan jingbit na ka. Kumta u Pa’iem ka Hima Mylliem u la hap ban weng noh (withdraw) ïa ka Mukotduma. Hynrei ka District Council pat dalade kam shym la nud ban ai Mukotduma ïa ka Assam. Kane ka dei ka jinglong jong ki C.E.M. bad Chief Minister jong ng,wat ba ngi ki paidbah ngi ieit, shaniah bad burom ïa ki.
Ka jingshah rem ka Mukotduma u Rangbah THS Bonney dang shen, ong ka Supreme Court ba ka Sorkar Meghalaya bad Assam kim ju ïa knieh ne ïa kajia pud ei ei ha ka High Court ne Supreme Court naduh ka snem ba ïoh Meghalaya 1972 haduh mynta 2019. Kumno heit une marwei u briew un ujor pyrshah, haba ka Sorkar Assam bad Meghalaya ki ïa shong suk baroh shi katta ong ka Supreme Court.
Haba phai pat ïa ka jingsynshar ba ka Hima Nongspung, ki Syiem jong ka ki dei tang na ka jait Syiemiong naduh kulong kumah. Shuwa ïa kata ki jait Syiemïong ki la long Syiem teng ha ka Hima Mawlong ha Riwar hyndai. Hynrei la duh noh ka jingsynshar namar ba ym don kynthei shuh na ka jait Syiemiong ha katei ka Hima. Mynta ki jait Syiemïong ki dang ïa roi ïa par bad dang bad ïa ka kam Syiem ha ka Hima Nongspung haduh mynta.
Katkum ka Aitchison Treaties Vol-III page 162 la thoh ba ha ka snem 1872 , u Syiem Phanbalang , u la long u Syiem Nongspung bad u la khlad noh. Kumta la thung Syiem thymmai noh ïa u Step. Ynda u la khlad noh u Step, la thung pli pat sa da u Syiem Santu Sing ha ka 2 tarik u March, 1877. Hynrei u Syiem Santu u la ieh noh ïa ka khet syiem bad u la ai lad pat ïa pyrsa jong u ban shimti ïa ka khet Syiem. Ka dorbar Hima ka la mynjur ïa kata. Ia u khun syiem Parba Sing la kha ha ka snem 1861 bad la pynskhem ïa ka jinglong syiem jong u ha u bnai December 1885 da ka jingïamynjur lang.
Ka Hima Nongspung ka long ka Hima kaba rit napdeng ki Khasi States.Kawei ka bynta jong ka ka don hapdeng lum Ri Khasi ha ka East Hills bad ka kynthup 38 tylli ki shnong. La ker kut ïa ka na shaphang sepngi da ka Hima Mawiang. Na shaphang shatei la ker kut da ka Hima Nongkhlaw bad Hima Lyngdoh Sohïong. Na shaphang mihngi la ker ïa ka da ka Hima Lyngdoh Mawphlang, Hima Lyngdoh Lyngïong bad Sirdarship Pomsanngut. Na shaphang shathie pat la ker kut ïa ka da ka Hima Maharam. Ka jingdon briew jong ka Hima Nongspung, katkum ka census 1901 ka long baroh don 1,859 ngut. Ka khajna kaba mih ha ka Hima ha ka snem 1903-04 ka long tang Rs.880.00 shisnem. Ki mar rep ba mih na ka Hima ki long kum u kba, u phan bad ka ngap. Ki shnong kiba don ha ka ri lum pdeng jong ka Hima Nongspung ha ka East Khasi Hill ki long:- (1) Lyngkhoi, (2) Laitnongrim (3) Nongspung (4) Laitmawsiang (5) Mawkneng (6) Wallang (7) Pyndenglitha (8) Mawliehpoh (9) Laitnongrem (10) Nongmadan (11) Mawkynroh (12) Mawsadang (13) Wahsohlait (14) Laitlyngkhoi bad kiwei kiwei de ki shnong rit.
Ha ka bynta kaba ar ki don baroh 14 tylli ki shnong ha Ri Bhoi District thaiñ Sepngi ka Hima Jirang bad ka Jylla Assam . Ka kyrteng jong kita ki Shnong Ri Bhoi ki long:-(1) Bilpara (2) Baklapara (3) Warmawsaw (4) Umsohbar (5) Hawla (6) Akhoinijira (7) Lyngkhung (8) Jimbriganj (9) Patgang (10) Helher (11) Balakhawa (12) Ranibari (13) Ber Nongsai (14) New Balakhawa.
Baroh ki shnong jong ka Hima Nongspung ha ri lum pdeng bad ha Ri Bhoi ki don baroh 52 tylli . Ki Hima Nongspung lem bad 25 tylli ki Khasi States ki la laitluid na ka jingshah teh mraw ha ki phareng naduh ka 15th August 1947. Ka la ïoh pat ïa ka bor Hima ba pura ha la ka bor ne Sovereignty ba laitluid na kiwei pat. U Pa’iem Porba Sing u la pynïasoh ïa ka Hima Nongspung sha ka ri India lyngba ka Instrument of Accession ha ka 11 tarik January 1948. Hynrei um shym la treh ban soi ïa ka Instrument of Merger bad ka ri India khlem da ïakren ïa ka Assam. U Maharaja ka Manipur u la pynïasoh sha ka ri India ryngkat ka Instrument of Merger ha ka snem 1949. U la ïoh bai bam syiem ne privy purse haduh Rs.3,00,000/- shi snem haduh ka snem 1950. Hynrei ki Syiem jong ngi ryngkat u Syiem Nongspung kim ju bieij tyngka. U Syiem Porba Sing u la long u nongmihkhmat sha ka Khasi State Constitution Making Dorbar bad mihkhmat ïa ka Hima Nongspung ha ka snem 1949. U Pa’iem Patrick Syiemiong u la long syiem jong ka Hima Nongspung mynta.
Na ki dak ki shin ka Sorkar Meghalaya, ka jingkheiñ sting palat ha ki kam khappud ha ka Bri u Hynñiew Trep ha ki khappud Assam bad Garo Hills. Na ka liang ka Assam la wan krih sa sa ki 30 jaidbynriew ban wan buhai shnong ha ka Bri u Hynñiew Trep. Nangta na ka liang ka Garo Hills la wan tur bad buhai shnong sa da ki paid Achik. Kine mynta ki la dawa haduh 200 tylli ki shnong Khasi ban pynhap sha ka Garo State demand na u Raj Nath Home Minister ka ri India ha ka snem 2018. Ka Sorkar Meghalaya ka shu sngap la ka sngap bad kam shym ai press note ban ïakynduh.
Ha ka 8 tarik u December 2005 u Dr.I.Nongbri, Rangbah Morningstar Sumer bad une u nongthoh ki la ïa don lang ha ka jingleit Study Tour u C.E.M Hispreaching Son Shylla naduh ka Wah Rilang Ranikor, Mawpyllun Nolikata haduh ka shnong Khangsari ba khatduh tam jong ka ri Khasi ha ka Hima Nongstoiñ ban poi sha South Garo Hills bad Bangladesh. Kiwei kiba ïa don lang ha kata ka jingleit jngoh pud ki long u E.M., J.T.S.Thongni, Manstudy Nongrem, Lamphrang Blah bad Dy.Chairman N.Nongdkhar. La ïohi ba la pynkylla kyrteng Garo lut ïa ki shnong Khasi ha West Khasi Hills ha kato ka por . Kum ka nuksa ïa ka shnong bad ka wah Khangsari la thoh “sign board” da ka kyrteng Moheshkhola. Nangta ïa kato ka thaiñ baroh la thoh da ka kyrteng South Garo Hills wat haba ka dang hap ha ka Hima Nongstoiñ.
Ka por ka la dei ba ka KHADC ba kan thaw ne wah noh da ka Khilon kaba thoh “Welcome to Khasi Hills Autonomous District Council ha ka shnong Khangsari ban im ka kyrteng Wah Khangsari haduh Kupli ba ka dei ka ri jong ngi. Ym dei shuh ban rwai ba tang naduh Rilang haduh Kupli ba rwai baroh shi katta ba dei ka ri jong ngi. Ka KSU Mawshynrut ka la leit sieh “Sign Board dang shen ha khappud Garo-Khasi Hills ha Nongchram ha ka 2 tarik u May 2019, kum ka jingsieh pud. Ngi sngewhun bad ïaroh ïa u samla Ulysis Ryntong bad samla Mehap Dkhar bad kiwei kiwei kiba la im jingmut, ïohi jngai ban phikir ïa u pud u sam jong ka ri.
Ia ka District Council, ngi kyntu ban kyndit bynriew bad seng noh pateng pateng ïa ki “Model Village” ha ki khappud kum ki “KIBUZZE Village” ba thaw ka ri Israel ha khappud Palestine ha Middle East. Dei ban pynshong pynsah tang ki Khasi suda ha ki khappud ri Khasi ha Assam bad Garo Hills. Ka Special Plan Scheme ba ai ka Sorkar India palat ïa ka 50 klur ïa ka KHADC dei ban pynlut ha kitei ki Model Village. Ym dei eh ban sam mit mit tang ha ki MDC Scheme ba ïa knieh ba jan pait pynban dang shen ka Sorkar District Council.
Lada ka Hima Nongspung ka ïeng rangbah marwei lyngba ka mynsiem ba shynrang u Rangbah Michael Warjri ka thaiñ khappud kan skhem. Une u la kloi ban ïeng marwei ha khappud da ka kti bad ka aiñ. Ka kabu ksiar ka ap mynta ïa ka KHADC ban leh ei ei ban ïada ïa ka Shnong , ka Raij bad ka Hima ha ka ri bad Jaidbynriew. Ngim tip ba balei ka KHADC bad Sorkar Meghalaya kim ju ujor Mukotduma ïa ka Assam sha Supreme Court baroh shi katta wat haba ka Assam ka leh bakla ha ka khappud Meghalaya.
Iaid shaphrang Hima Nongspung, khnang ba ka ri jong ngi kan ïai khie lang bad nangplung irat. To pynmih ïa ki thei Phan Nonglait ba shlur bad ki rang khadar bor. Im junom ko Bri U Hynñiew Trep naduh mynta haduh lawei.