Press "Enter" to skip to content

Ka kam die-met ha Jaiñtia Hills

Dashisha kam dei ka sien kaba nyngkong ba ka jingjyllei ki kam die-met ha ki lum Jaiñtia kan paw pyrthei, hynrei kiba kum kine ki jingjia kila jia ruh ha ki por mynshuwa khamtam ha ki thaiñ dewïong mynba ka jingkhaï dewïong ka dang thnem bha. Ka kam die-met kam dei hi ruh kaei kaei kaba thymmai, kaba ym pat ju jia koit, hynrei ka dei ka kam kaba la don naduh ki por mynhyndai ruh. Hynrei kane kaba dang jia shen ka don kaei re kaei kaba ki bor sorkar, kumjuh ruh ki riewpyrkhat pyrdaiñ ki dei ban shim khia bha, namar kaba kum kane kam pat ju jia koit ha kine ki thaiñ jong ngi.
Ka jingkhyllah jong kane ka jingjia ha kane ka kynti ka dei ka jingïadon bynta jong ki khynnah kynthei kiba dang hapoh-ka-rta kaba ki lah ban shongkha (minor) ha kum kane ka kam. Kane ka dei kaba kum ka jaitbynriew ka hap ban pyrkhat sani bha, ka jingkylli ka long balei bad ki khynnah kynthei kiba dang hapoh-ka-rta kin ngop ha kine ki kam awria? Ïa ki khynnah ba dang hapoh ka rta ym lah ban ong ba ki mon hi ban shim ïa kane ka kam, ki dang dei tang ki khynnah kiba ym pat ih bha ka rta jong ki bad kim pat lah ban rai dalade hi, bad dei namar kata ba ki hap haka thup rta kum kiba dang khynnah bad hapoh-ka-rta. Namar kata haba ki khynnah ba dang hapoh-ka-rta ki ngop ha kane ka kam, ka jingkynnoh ka dei ïakito kiba pynngop ïa ki ha kiba kum kine ki kam.
Kito kiba ïalam ïa ki ha kum kine ki kam, ki dei ruh ki nongrah jubor (traffickers) ïa kine ki khynnah namar ba la shu knieh ïa ki na kiba ha ïing ha sem jong ki, khlem ka jingtip jong ki. La jyndat jubor ruh ïa ki naka jinglong khynnah ba lui lui jong ki sha ki kam kiba sniew. Kine ki nongïalam ïa ki sha kane ka kam, kila dei ban sngewthuh ba ka long pyrshah ïa ka aiñ ïa ki khynnah ba hapoh-ka-rta ba kin shongkha bad kila dei ban pynsngewthuh ïaki ïa kata. Pynban ki pynshlur ïa kine ki khynnah ban ngop ha kane ka kam tang na ka bynta ban myntoi ïalade, namar kata kine ki dei ban ïoh ïa ka jingpynshitom kaba ïahap bad ka kam kaba ki leh.
Kumjuh ruh ïa ki shynrang kiba don bynta ha ka kam ban pyndonkam ïa kine ki khynnah na ka bynta ka jingkwah brai bad ka kam awria jong ki, kine ruh ki dei ban ngat ha ka saja kaba ïadei bad ka ka kam sniew kaba ki leh. Ïalade kila dei kiba la rangbah bad kila dei ban sngewthuh ba ka long be-aiñ ban ïashongkha bad ki khynnah ba don hapoh-ka-rta, hynrei ka mynsiem awria bad ka jingkwah brai jong ki ka jop ïaki. Ha kane ka kynti u shynrang u bym pat don lok um lah ban ong ba ula thied da ka pisa ïa kata ka kam, namar ka briew kaba don bynta ka dei tang ka khynnah kaba ym pat dei ban ïadon bynta ha kum kane ka kam.
Nalor kata kane ka ïadei ruh bad ka akor ka burom bad ka jingpyrshah ïa ka aiñ briew kumjuh ruh ïa ka aiñ Blei. Lada u briew uba la don lok un shongkha ïa kawei pat ka briew nalor ka lok ba ula don, ula pynkheiñ ïa kata ka jingïakular kaba ki arngut kila khlei ban ym ïakhmih shuh sha ka diang ka mon, namar kata kane ruh ka long be-aiñ bad ka long ruh kaba ym ïahap satia bad ka lariti bad ka kolshor jong ka jaitbynriew jong ngi. Haoid ki don ki jaitbynriew kiba ka lariti jong ki ka shah ba ki ri ar ne bun ngut ki lok (polygamy), hynrei haka jaitbynriew jong ngi, kam don satia ka jingri ar ne bun ngut ki lok, u briew u hap ban pynlait sanshyieng ïa ka lok shwa ban un shim da kawei pat. Hynrei wat ha ki kynhun kiba shah ban ri bun ngut ki lok ruh, ki hap ban shimti ïa ki bad ri sumar ïa ki lok bad ki khun, ka dei ka jingshongkha hi ym ka kam awria. Hyrei ha kane ka kynti kaei kaba ngi ïohi ka dei tang ka kam awria.
Hynrei kaba ma pat ruh ka long ba lada don napdeng jong kine ki nongleh ïa ka kam awria, la ka long naka liang u shynrang ne ka kynthei ki dei kiba don ïa ka jingpang HIV AIDS, kane ka jingpang ka lah ban ïabit lada ki khlem pyndonkam ïa ki lad jingïada. Ha kine ki por mynta ym lah shuh ban ong mano ba pyndonkam bad mano bym pyndonkam ïa u drok, namar kata wat na kane ka liang ruh ka don ka jingma kaba khraw ïa ki nongïashim bynta ha kane ka kam awria.
Ha kaba ïa dei bad kane ka mukotduma, ka jingïaroh ka dei ban leit sha ki Pulit shynrang bad kynthei kiba la lah ban khynra ïa kane ka kam bad sei ïa kane ka kam sniew shabar, kumjuh ruh ka kynhun jong ka Child Line kaba la lam da ka Jaiñtia Hills Development Society bad kumjuh ruh kiwei pat ki seng kiba la ïadon bynta lang ha kaban pyntreikam ïa ka aiñ pyrshah ïa kane ka kam sniew.
Hynrei ka kam kaba dang sah bad kaba kongsan ka dei ïa kito ki khynnah ba hapoh-rta kiba ngop ha kane ka apot, kumno ka sorkar kan leh ïaki? Ka sorkar kala dei ban ai ki kynja jingïasyllok (Counselling) ïa kine ki khynnah khnang ba kin lah ban kiar bad ieihnoh ïa kane ka kam, ha kane ka bynta ka donkam ïa ka jingïatreilang ki bor sorkar, ki Balang bad ki sengtrei mon sngewbha khnang ban lah ban ïalam biang ïa kine ki khynnah ha ka lynti kaba dei.