Press "Enter" to skip to content

Haba pra ka longïing, jot ka longkur

C. Jyrwa

Haba phai sha katei ka line, uwei pa uwei u sngew myllung shisha ïa la ka jong ka jaidbynriew, hynrei ym don sainalia ban teh song pat ïa kane ka phang. Ka Jaidbynriew jong ngi mynta, ka la ngam sha ka jingjylliew, ban shitom ban tih bad ban wad pat ïa ka mynnor. Shano ki la jah noh ki riti ki dustur, ki matti ring kur jong ka sotti juk u mynhyndai,Ka suk ka saiñ, ka saiñ kur, sneng kur, kiba la ïa lam da ki longshuwa, ki la her noh sha ki law sangem, hangta ka ïam, ka ud bynñiaw ïa la ki jong ki jong ki pateng kur, ba ki la bakla lynti. Ka mynnor ka khangoid ïa la ka jong ka jong ka longïing longsem, bad ka khmih lynti lano kane ka pateng kan lah ban ïatyllun pat sha ki rishot ka jingieid bad jingïatylli shi khrum jong ka kpoh ka Leilongkur.
Haduh katno ngin ïa sngewthuh ïa kane ka ktien Leilongkur, hynrei Maïan ngin shim ba ka Leilongkur ka dei ka synduk ka jutang, kaba u ai um ai dud, bad ka long ruh ka kper jong ka jingim jong baroh ki longkur long jaid, hapoh ki lum Khasi Jaiñtia. Ka tyllong longbriew man briew la kynthei ne shynrang, dei ka Leilongkur kum ka thymmei jong ka jingim shi kpoh shi kur jong ngi ki Khasi Jaiñtia. Namar kata kane ka Leilongkur kum ka nong LIAR ïa ka kur ka jaid, ha kaba ka ïohi na lyndet jong jingim ka suiñbneng, ka bthei ka dohnud ban ïohi ïa ki jong ki pateng, ba kim bat shuh ha la i jong i nongrim tynrai ba la buh la seng na ka bynta ki longdien, kin bud kin bate kam, ha la shikpoh kur, bad ma ka pat kan nang kyrkhu kyrdoh na jrong.
Haba ka Leilongkur ka ïohi ïa kane ka jingbakla lynti ïaid, haduh ban da ïa kylliang iwei ïa iwei pat, ym don nongpeit ym don nongbishar shuh, baroh baroh ki la shu ïa im ha ka lyngngoh kli dopwai. Ka pasiaw na lyndet tang sha uba ka ieid, bad ka ïaid ha la ka jingjaw ummat, bad ka ong shano ka leit lut ki nongsneng nongkraw, ha la shikur shikur, haduh ba la ïa kulmar wai ka jingim katne. Kane ka pateng ngai ngai tang ha la shi ïing shi ïing, ngai ngai tang ha la marwei marwei, ym donkam kur, ym donkam jaid, ym donkam kha, ym don kam hynmen, ym donkam para, ym donkam kñi u bym shym la ai ja, ym donkam pyrsa ter ter. Baroh ki longïing ki la jot ki la pra, khlem pyrwa tang ha la ka mon lade la biang, ïa ïaid ha la ka mon khlem pud khlem sam, ba ym don shuh u nongbuh pud bad sam pud, thurmur, pynbyrsieh ïa ka longkur da ki sang suda sawdong ki lum Khasi. Ka jingïahun shi ïing ka la sdang duh, ba ym don ïing khatduh shuh, ban dang ïa pynïeng ïa ka longkur khlem khaw, khnang ban ïa saiñdur ïa ka bha ka miat, shi ïing shi kur kumba la lam lynti ka Leilongkur.
Ka Leilongkur ka ïam na lyndet haba ka ïohi ïa kane ka jot ka pra, kumta ka pasiaw jingkylli ba balei ka pateng jong nga ka wan jia kumne. Mano ba la wan ban hikai ïa ka pateng jong nga ban pra katne. Hynrei bun ngut ki khraw pyrkhat la ha kano kano ka Longkur, ki nang ban jubab kaba la pynlong kumne. Tang khyndiat ngi sngewthuh ba hadien u snem 1940 AD, ki jingjot jingpra ki longïing longsem, longkur longjait ki la sdang kylla. Ka niam ïing, niam kur,niam shnong niam Lyngdoh, niam phur, bad kiwei kiwei ki la nanglyngkot na ka sngi sha ka sngi haduh ba ngi la long kumne, kumba ngi long. Lada don ka dem daw ban shai ka pyrthei dei ban don ka ïarai daw, khnang ban pule ïa kaba dum ka long kumne, bad kaba lieh ka long kumno. Kumno uba rim u leh kumno ka tip kur ka don, kumno ka tip kha ka don khlem ïa tuklar. Kumno ki kñi ki kyrkhu ïa la ka longkur longïing, ban koit ban khiah krat. Kumno ka Meikha ka sneng ka kraw ïa la ki khun kha, ha kano ka por. Shano kita ki mynta ki la leit ki tip tang u ne ka kur ja kur doh ne ka Meikha ja Meikha doh tang ha lynti syngkien.
Haba pang shitom, thied jaka puta, haba don ka kyntiew kurim, ïa leit kai Meikha ne Khun kha, shano ki longkñi ki la jah baroh ar liang kur arliang kha. Kine baroh ki la shu jah sangem shano shuh ban ïoh. Nangbun kiei kiei kiba rieh bad ba la paw, ba dei ban kdew, hynrei haba ym don ka bishar myntoi aïu ban khlei ha madan ka shu long ja kyntien ei. Ka mat ba kongsan ka long ka jingbishar bniah la i jong i jong i longkur la kynthei ne shynrang, ba shano ka lynti bad kaei ka ri ba ngi ïa tyllun mynta. Shisien buh ka mat kylli, hato ngim dei kiba hiar pateng na ki kmie tymmen Khasi jong ngi kiba dei hok ki Leilongkur kiba la liar haduh kane ka pateng jong ngi. Ha ka niam ïing u Mynhyndai u duai nyngkong eh ïa ka Leilongkur, khnang ba kan kyrkhu kyrdoh ban ïalam lynti ïa ka ïing ka sem, bad ïa ka kur ka jaid pateng, hadien ki sa phai sha u Kynrad ba un nang pyndap pynbiang ryngkat ka koit ka khiah krat.
Haba ngi phai pat sha kane ka pateng la nang sloit suki suki, bad ka thep lut sha ka krem ba ïong ngit, bad la pyndait da ki 12 tala, haduh ba la duh soit ïa ki matti ba la ïalam da ki men barim. Te mano keiñ ba la pynduh noh ïa kane ka niam Leilongkur, kum ka lynti ban ïakiew ïa hiar sha ryngkat u Nongthaw, u Kynrad u dei u khyndai halor ryngkat lang ki Leilongkur ha ka kur bad niam ïing.
Mynta ngi la klet noh ïa ka Nong Liar ba pli ka Leilongkur bad ban bsuh noh halade tang ha ka sah khyllung sah khynnah khnang ban lait pop. Mynta ka Leilongkur ka ïam bynñiaw ha ramia bad ka Mei Iawbei ban ïohi ïa ki longdien ba ki ïa kulmar ha ka im pateng hiar pateng. Ia ka bakla bakli jong ngi u khun Khasi Pnar mano ban sakhi, lait tang ka Mei Iawbei, kaba synran bad sakhi ïa ngi. Ngi iuh kjat ngi im, ngi ïaid halor ka Mei Iawbei (mariang) ngi leh sih lehsang, ngi leh palat ngi nang tharai ba ngi long marwei, hynrei don u Kynrad man ba ngi jam, kjat uba dei u Thawlang, u Tupo baieid ka Mei Iawbei (Ka mariang).
Ha man ba ngi leh, maham ka mariang uba dei u Kynrad (Thawlang), ha ka dohnud jong ki nongbakla, kine ki kyntien Maham ngim sngewthuh ei ei, namar ngi kheiñ dewthala ïa ka. “Ngim peiphang ei ei ka jingïasnoh jong ngi bad ka Mei Iawbei (mariang) bad u Kynrad (Thawlang) puson kham ha lyndet ïa kine ar bor ki long kawei bad ngi. Ngi long kiba stad pynban ngi kylla long kiba bieij kaba ïa dien trai, ngi la lape noh ïa ka da u dewbyrtha. Ka Mei Iawbei bad u Thawlang ki don ki thliew ring mynsiem ban pyrsad ïa ki Leilongkur ba kin dup hikai bad bthah ïa ki longdien ban im bad ïaid kat kum ka riti. Ngi ki Khun Khasi Pnar ngi la pynsetdam ïalade da ki jingkynud ka pyrthei, kiba dei ki mawjynthut jong ka Mynnor. Hato ngi dang don ka shemphang ïa kaei kaba ki longshuwa ki la buh la seng ha ngi, naduh ka tip kur tip kha, ne ngi ieh ïa ki shadien ban bthuh noh ka longrynïeng. Lada ngi dang don hato ngin shet noh ba ka mynnor kan jah kan dam namar ngi la stad.
Bad ruh lada ym don shuh ka shemphang namar la shangkhawiah ka jabieng da ki drama jong ka pyrthei, hato ngin pyrshang ban phai ka pyrkhat tang khyndiat shaphang ka mynnor. Shaei ka mynnor ka la lyngngeit, kaba ka tipbriew tipblei, kaba tip kur tip Meikha, ka la nangswai na ka por sha ka por. Teng teng ha kane ka juk, wat ïa u hynmen para, la ong u nongai ksuid, ïa ka kmie u kpa, ban ong m dei ma phi ki nongkha, nga la wan na ka jingpdang ka dieng ka maw. Haei keiñ ka tip ïing ka tip sem, ka tip kur ka tip kñi, ka tip khun tip kti ka tip hynmen tip para, kata ka tip kñi tip kpa. La sdang sdot pa suki, ba ki saw lyer ki la pynshaïong ngaiñ ïa ka im,ka ïaid kynhun hapoh ka Leilongkur.
Shano kein kine ki la phet, jngai jngai na ngi ki la jah, suki pa suki la lyndum pathaw ha baroh ki longkur sa ban shu ïa long kur ja dur doh, ban pynkhreh ïa kawei pat ka riti shi pateng bynriew khlem Leilongkur. Haba dang don ka Leilongkur kaba pynïeng rasong hapoh ka pateng shi kpoh shi ïing shi kur,dang donka tieng burom ïa ki kur ki jaid, haba shongkha shongman dang don ka tip ryngkat ka Liar ryngkat ban pynïasnoh bad ka jutang briew sha ka jutang Blei. Haba dang don ka mynnor ha kano kano ka kur, ym ju kham jia koit la kynthei ne shynrang ban ïa jngi sha ka pung ka jingïadoh ieit khlem tip kur tip kmie tip kpa tip kñi . Ki mynhyndai kim ju jam palat ïa u pud ba la pruid lynti da ka Leilongkur bad u Kynrad. Kim ju lah ban ïaid palat lymda don ka onglang ha kano kano ka kur.
Hynrei mynta ka jaidbynriew katba nang ngam sha ka stad pyrthei, nang ngam ruh sha ka Madei. Baroh baroh la shu ïakren madei, ïaid madei, leh ïa kano ruh shimet ha ka madei khamtam eh bad ki thei bad rang samla ki la ïa jngi lut sha ka ri ka Madei. Ki kmie ki kpa ruh namarba la duh ka riti, ki la shu pdiang ym donkam bahaïing ym donkam kñi ba la biang ki khun, ym donkam ruh ïa ki dustur barim ba la lam da ka Leilongkur. Teng teng ki khun samla haba ki la ïohi ïa ka pdiang mon ki kmie khlem donkam ki ïa ong lang, ki khun ruh ki phalang wat lada yn ngop ha ka syllang. Lano lano ym ju lah ban ïalam marwei lymda ym ïa bynrap lem bad ka kynhun ïing na kur . Haba ong kur kam kut tang kur kynthei, hynrei ka kynthup ruh ïa ki kur shynrang. Hapoh ka kynhun kur, ka kynthup ruh ïa ka Meinah, hymmen ne para ryngkat ki kñi ha syndah ka Leilongkur.
Ha la i jong i jong i Longkur bad longïing dei ban phaidien, lada ngi dang ïa bit ïa biang ne em, ïa kata ka tip kur tip kha, tip ïing,dang don mo uta u synñiang shi kpoh ne u synñiang shi kur , ryngkat lang ki kur kynthei bad kur shynrang, khnang ba yn ïa pyntyllun biang ha ka ksaw ka longkur, kumba la saiñdur da ka Leilongkur, kaba dei ka nong Liar ïa ka riti ka dustur. Lada ngi ïa lait hato ngi dang donkam ne em ïa kata ha la shi ïing shi ïing ,ne ngim ïa pawang noh tang ha la shi ïing shi khun khlem meinah khlem meisan ne khlem kñi , khlem kur shynrang bad ruh khlem meikha. Lada ka dei tang shi ïing kam don jingmut shuh ban dang ïa khot kur ne ïa dei kur hapdeng ki kur kynthei bad ki kur rangbah, lada ïa ïap ne ïa poikha ruh kan long beit tang shi ïing bad kiwei kiwei ki rukom jingïadei bad ki khun ki kti.
Teng teng ka rukom im jong ngi mynta ngi kham kheiñ kor ïa ka jingïadei bad ki Society, ban ïa ki kur. Ka long kaei kaei kaba madei hapdeng ka society kum ka ksuit, ban lada ïa ka jingïadei bad ka snam, ki society ha ka longdoh duhai ban lah kumba lah ka kur ne ki kur ne phi ïa ong kumno ïa bishar, lada la ïa lait san shyieng noh ïa u sohpet jong ka Leilongkur, nga ïohi bad shem hapdeng ka jynjar trah ki society kim lah kit lah bah, kim peit kumba peit ka kur ne ka kur. Lada ka kur kynthei ne kur shynrang ki shem syrwet thohmut thohmat ïa kaba bakla lynti, to ngin ïa sdang ïa utei u sai sohpet uba dei ka jingkiew ksiar jong ka Leilongkur.Lada ngi ïaid lait na kane ngi la ïapoi sha khlaw,ngin sa nang ïohi ïa ki jingsniew hapoh ki Leilongkur kin sa mih ar bad lai shah. Katba ngi dang ïa sarong ban ïa tyllun ha ka bakla ïaid lynti, lyngba na ka longkur longjaid, nangïai jot bad ïai jot ki longïing jong ngi.
Lada ha nga u shynrang briew haba poikha, khlem ka ïa bynrap lem ne tynrong dieng thang lem ka kur hapdeng ki arliang kur. Khlem pep ngin kheiñ dewthala ïa kata, bad hangne keiñ yn mih ki khun pongka, bad kan ïai tyllun ha baroh ki longkur bad longïing bad khatduh wan ka jingjot bad pra ka longkur bad longïing thiaw. Hato mano keiñ ban pynbha ïa kane, ki soh kur kim lah ban pynbha lano lano ruh ïa la ki longkur kiwei. Mynta haba ngi shem ha lum Khasi Pnar, ngin shim ha kane ka phang, la shu ïa pynlong tang kum kane u kur ja kur doh ban dup ïoh pisa ha ka por khawai. Lada don kano kano ka jingjia la shu khot ïa u ne ka kur tang ki invitation card, khlem don shuh kata ka pyrkhat lang shi kur ne ïa saiñdur lang shi kur la ha kino kino ki kam ïing. Katba ha ki por mynhyndai ba dang don ka hok ïing ka hok kur, ki kur kynthei, ki da tieng burom ïa ki kur shynrang, lada kum leh bakla ne ïaid lyndet ïa ki. Haba dang don tang kawei ka niam kur, u soh kur um ju lah ban leit sneng ha kawei pat ka kur, lait noh tang u kpa marwei u ban ïa pyni lynti lem.
U long kpa, u da pan bor shuwa na ki longkñi, khnang ban ïoh ïa bynrap lang ha ka kam kur jong ki khun. Bad kaei kaba ki longkpa ki tyrwa ïarap lem, ki longkñi pat kim ju kyntait ïa kata ka ïabynrap lang kum u kpa ka kur, khnang ban ïa pynbha lang ïa ka longïing ne long kur long jaid khnang ban ïa tip kur bad tip kha. Katba ha kane ka juk mynta ngim dei ban ïa mong ne sngewrem, ba ki kur shynrang ki dei tang ki soh jaid, ki soh hima,u dkhar u kling, pynban saham bha u dkhar, u nongwei u nongar ban ïa u kur. Ki long hapoh khiewja ki long ki kur ba ïajan tam ban ïa ki kur buaid, bym ïarap sbai ei ei ne ïarap khaw ei ei. La ki kur shynrang la shah thad jaiñ jot bad byrni dem ksew ha surok thik kumba ki nongïew nonghat ki thad ïa la ki byrni song ktung.
Ha kylleng ki lad, ki shnong ki muluk, ki shah kynruh shakuriaw da kaba riew shish eh! shish ijli lah ma phi ko mama sohkur bad khyllah jait ban ïa itei! ijli ijli,iueh ijli ko lok para Khasi to da ïa khan bin pa bin balei ka pyrthei ïing ka jot katne haduh ba mih ka khlem akor ka tam sneng, ka saitlah ka hangamei. Haduh ba poi u pud ban ym ia burom kmie burom kpa shuh ne kata ka tip kñi, ka tip briew ka tip blei. Haba ym don jingsneng shuh mih ka jingbym tieng burom shuh, bym tip kur tip kha shuh, ym don jingburom shuh ïa kiba la san la rangbah ba la lait ka burom. A ko juk ba phylla la jot la jot pom ki longïing la bunn ki khun pongka, la bun ki kwah burom haba lum kur,ka shu long tang ka thaw pisa kwah burom, khlem don shuh kata ka sneng kur markylliang, lait sa tang ba la lam bad Liar da ka Leilongkur ïa ki. (Mawphor 22 tarik Naitung 2000)