Press "Enter" to skip to content

Ka jinglong Nongïalam ba tbit

H.H.Mohrmen

Ka seng ne kano kano ka bynta jong ka imlang sahlang kaba dawa ïa ka jingïatrei lang ka donkam ïa ki nongïalam. Ka seng ka bym don ki nongïalam kiba tbit ne kiba don jingkit khlieh kan ym lah satia ban long ka seng kaba ïaid shakhmat bad kaba lah ban pyndep ïa la ki jong ki jingthmu. Namar kata ka seng ne kano kano ka kynhun jong ka imlang sahlang ne ka niam ka rukom ka bym don ki nongïalam kiba khlaiñ, batbit bad ba don jingkitkhlieh ïa la ka jong ka kam, kan ym lah satia ban long ka seng kaba ïaid shakhmat, bad kaba lah ban pyndep ïa la ka jong ka kam. Namar kata ka seng, ka niam, ka shnong, ka District, ka jylla, ne ka ri ki bym don ki nongïalam kiba tbit, ba kitkhia bad ba proh jabieng, kin ym lah satia ban roi bad ban ïaid shakhmat ne ban poi sha la ka thong kaba ki la mut la thmu.
Kano kano ka seng, ka District ne kano kano ka bynta jong ka imlang sahlang kaba don ka jingangnud ban ïaid shakhmat bad ban pyndep ïa la ka jong ka kam, ka donkam ban don ki nongïalam kiba tbit, kiba don ka jingkitkhlieh ïa la ka jong ka kam bad kiba don ka jingangnud shisha ban trei ïa ka kam. Ia kita ki nongïalam kiba kup ïa kata ka jinglong ba tbit ban long nongïalam, nga khot ïa ki ka QUALITY LEADERSHIP.
Ban batai shaphang kata Quality Leadership, ngan pyndonkam da kine kijuh ki dak kiba don ha ka ktien. Quality Leadership. Nang sdang shuwa na u dak Q’ u Q u ïeng na ka bynta ka ktien phareng “QUESTION’ u nongïalam ne ka nongialam kiba tbit ki dei ban long ne ki dei ban buh ka jingkylli halade shuwa ba kin shim ïa kano kano ka kam kum ki nongïalam. Ki dei ban kylli shuwa halade balei ba ki shim ïa kane ka kam ban ïalam, ne shano ba kin ïalam ïa kane ka seng kaba ki la jied ban lam khmat. Lymta ki don kata ka jingkylli halade, kin ym don satia kata ka thong shano ba kin ïalam ne kumba ong ha ka ktien phareng kin ym don satia ka sense of direction ne ki mat ne ka thong shano ba kin ïalam ïa ka seng. Namar kata ka jingjubab jong ki ïa kane ka jingkylli kan ai ksai ne kan kdew lynti ïa ka phang halor kumno bad shano ba kane ka seng ne ka ri ka leit?.
U dak uba bud ha ka ktien Quality u dei u “U” u U u ïeng na ka bynta ka ktien phareng kaba ong “UNDERSTANDING” U ne ka nongïalam kiba tbit ki dei ban long kiba don ka jingsngew thuh ïa la ka jong ka kam. Ki dei ruh ban long kiba pyrshang ban sngewthuh ïa kiwei kumba ki pyrshang ban pynsngewthuh ïa ka jingmut jong ki nongbud jong ki ruh. Ki klet ruh ba ki nongbud jong ki ruh ki don ïa ki jingmut ban ai bad bunsien ki ju sngewngiah bad ki nongbud jong ki kim dei kiba smat ban sngewthuh ïa kaei kaba ki pyrshang bad pynsngewthuh ha ki. Namar kata u Nongïalam uba tbit u dei ban long u briew uba kumba u pyrshang ban pynsngewthuh ïa kiwei kumta ruh u dei ruh ban pyrshang ban sngewthuh ïa kiwei.
U dak uba bud ha ka ktien ‘Quality u ‘A’ u A- u ïeng na ka bynta ka ktien ‘Access’ ba kumjuh rh ka ktien Access ki Nongïalam kiba tbit ki dei ban long ki briew kiba ïajan bad la ki nongbud ka dei ban long kaba ïajan bha. U nongïalam um dei ban jngai na ki nongbud, u dei ban long uba ki nongbud kin ïoh ban ïakren bad ïa ai jingmut lem, u dei ban long uba kin ïoh ban ïakren bad ym uba kim ïohlad satia tang ban ïakren. Ha ka ktien phareng lah ban long ubna Accessable. Kawei pat ka ktien kaba u dak ‘A’ u ïeng ka dei ka ktien “Access’ u ne ka nongïalam kiba tbit ki dei ban long kiba lah ban kheiñsap ne ban kheiñ antad. U ne ka nongïalam ki dei ban long kiba haba kiba la buh ïa ka thong jong seng ki dei ruh ban long kiba nang ban kheiñ ne ban antad la kata ka thong la ka dei kaba lah ban kot ne ka bym lah. Ki dei ruh ban long kiba lah ban shim jingkheiñ haba la buh ïa ka thong, la ka thong ka lah ne em

ban long kaba lah ban kot haba la sdang ban bud ïa ka.
U dak uba bud hadien jong u ‘A’ pat u dei u ‘L’-une u ïeng na ka bynta ka ktien, “Listen” ki nongïalam kiba tbit kim dei satia ban long kiba nang tang ban kren. Ka ktien shongsbai ha ka Ktien Khasi jong ngi “U Khiew uba thylli u sawa jam”. U ne ka nongïalam kiba tbit bad kiba lah ban ïalam shisha ïa ka seng ki dei ban long kumba ong ha ka ktien phareng “Keen Listerner” kiba nang ban sngap ïa ka sur jong u ba bun ba lang ne ïa ka sur jong u paidbah ne uba don ruh ha ka por ban sngap ïa ka jingmut jong kiwei pat wat la ki long ki dkhot kiba rit eh jong ka seng.
Ha ka ktien Quality u dak uba bud hadien u dak ‘L’ u dei u dak ‘I’ u ‘I’ u ïeng na ka bynta ka ktien ‘Integrity’. U nongïalam uba lah ban khring ïa la ki nongbud ban bud ïa ka nongïalam jong u; u dei ban long uba ne ka briew kiba don ka Akor kaba bha bad khamtam eh kiba long Hok. U nongïalam un lah ban ïoh ïa ka jingkyrshan jong ki nongbud u dei ban long uba ïoh ïa ka jingshaniah jong ki nongbud bad ki briew kin shaniah tang ïa kito kiba don ka Akor kaba bha bad ki briew kiba long hok.
U dak uba hadien jong u “I”u dei u “T”U dak “T” u ïeng na ka bynta ka kyntien phareng kaba ong “Trust” Trust ka mut ka jingshaniah, ka jingshaniah ka don ar bynta ka bynta kaba nyngkong ka dei ka jingshaniah lade bad kaba ar pat ka dei kaba u ne ka nongïalam kin hap ïoh na ki nongbud. U nongïalam u dei ban long uba skhem bad lah ban shaniah ïalade, ïa la ka bor bad ka jinglah. Bad u dei ruh ban ïoh khamtam ïa ka jingshaniah jong ki nongbud jong u, lymda u ïoh ïa ka jingshisha jong ki nongbud kan long kaba eh haduh katta katta ba un lah ban ïalam ïa ka seng.
U dak uba khatduh ha ka ktien Quality u dei u dak “Y” u “Y” u ïeng na ka bynta ka ktien phareng kaba mut “Yearning” U ne nongïalam kiba shisha kin ym lah satia ban long kiba lah ban ïalam ïa ka seng shakhmat lymda ki don kata ka jingthrang naduh napoh la ka dohnud (yearning) ban trei bad kitkhlieh ïa kata ka kam kaba la pynkham kti ha ki.
Mynta ngi la dep ïa ka ktien Quality ka ktien kaba bud pat ka dei ka ktien Leadership. Ha ka ban ïatai ïa ka bynta ba sah, ngin sdang da u dak nyngkong jong kane ka ktien hi bad uta u dei u dak “L” u “L” u ïeng na ka bynta ka ktien “Learner.” U nongïalam uba lah ban ïalam beit ïa la ka seng shakhmat ha ka lynti kaba dei bad kaba ïahap bad ka pyrthei shai mynta u dei ban long u ne ka briew kiba ïai wad ïa ki jingtip bad jingshisha. Kim dei satia ban long ki briew kiba sangeh ne tlot ka pule ka puthi ne ka jingïai wad ïa ki jingtip bad jingshemphang kiba thymmai. Ki dei ban long ki briew kiba ïoh por bad pynlut por ruh ha ka ban tih ïa ki jingshisha kiba thymmai.
U dak uba bud ha ka ktien “Leadership” u dei u dak “E” une u dak u ïeng na ka bynta ka ktien “Enabler.” U nongïalam u dei ruh ban long bad sbun ban ai ka jingïarap ka jingkyrshan haba ka kam ka dawa. Haba ki nongbud ki shem shitom ban pyndep ïa ka kam kaba la pynkham kti ha ki; u ne ka nongïalam kiba shisha ki dei ban long kiba kloi ban ai ïa ka kti kamon ka kti kadiang jong ki ban ai ka jingïarap ka jingkyrshan. Ki nongïalam kiba shisha ki dei ban long ki nongïarap ne ki nongpynlah ïa kiwei pat, kim dei ban long tang ki nongpynkit ïa ka kam ha kiwei pat hynrei ki dei ban long ruh ki nongpyrshang bad ki nongaibuit ai bor bad ym ki ban knieh lut halade ïa ki kam baroh khlem da lah pyntrei ei ei pat ruh.
Hadien u dak “E” u dak uba bud pat u dei u dak “A” u “A” u ïeng na ka bynta ka ktien “Able” Hashuwa ban jied ïa u ne ka briew ban ïalam ïa ka seng, ha ka jingshisha ka bynta kaba nyngkong eh kaba dei ban kynmaw ka long ba u ne kata ba ki jied ban long nongïalam ki dei ban long kiba LAH . Dei ban bishar bad ïit bniah bin pa bin ba u ne ka briew kaba la jied ban long nongïalam ki dei ban lah hi ban ïalam ïa ka seng sha kata ka jingthmu ne ki thong jong ka seng.
Hadien u dak “A” bud sa u “D” u “D” u ïeng na ka bynta ka ktien phareng kaba ong “Dedicated”. Kaba mut uba Aitilut. U nongïalam uba tbit u dei ban long uba lah ban len lade, uba aiti met bad mynsiem sha kata ka kam kaba u la shimti. Yn ym lah ban long ki nongïalam kiba shaniah lada duna ka jingaitilut.
Ha ka ktien Leadership u dak uba bud pat u dei u “E” u “E” u ïeng na ka bynta ka ktien “Energetic” kaba mut uba khlaiñ, uba ïai don bor sah ban ïalam, u bym ju i thait satia. U dei ban long u briew uba ïalam ïa ka seng da ka jingkmen bad jingphuh samrkhie bad ym da ka khmat kaba dum ne uba ïai phuh samrkhie sah.
U dak “R” uba bud pat u ïeng na ka bynta ka ktien phareng kaba ong “Resourceful”. Ka ktien Resourceful ka mut uba khlaiñ ka bor pyrkhat bad ka bor jingtip. Lada u nongïalam um long satia uba khlaiñ ka bor pyrkhat pyrdaiñ, uba khraw ruh ka bor jingtip, bad uba khlaiñ ruh ka bor pynshong nia, un nym lah satia ban ïalam ïa kata ka seng ha ka lynti kaba dei.
Namarkata u ne ka nongïalam kiba shisha ki dei ban long kum ki shlem jingtip na kaba ki nongbud ki khmih lynti ban ïoh ïa ka jingtip, jingshemphang bad ka jingpynshongnia kaba khlaiñ.
U dak “S” pat u ïeng na ka bynta ka ktien “Sincere”. Ki don ki briew khamtam ki samla ki bym ju shim khia ïa kano kano ka kam kaba la aiti ha ki.
Ki briew kiba kum kine ki shu leh tang dep ïa ka kam bad kim ju pyrshang satia ban shim khia bad trei sani ïa kano kano ka kam kaba la aiti ha ki. Bunsien hi ki briew ki shu treilang suwari ïa la ka kam, kumta haba trei kumne ïa ka kam kata ka seng kan ym lah satia ban poi sha kaba ka mut ne thmu. Kumta la khmih lynti ba ki nongïalam kiba shisha ki dei ban long kiba shim khia, trei hok bad trei sani bha ïa la ka kam.
U “H” pat u ïeng na ka bynta ka ktien phareng kaba ong “Hopeful”. Ki nongïalam ki dei ban long kiba khlaiñ bha ka jingkyrmen khamtam ïa kano kano ka kam kaba ki ïalam ïa la ki nongbud.
Ha ka jingshisha ki dei ban long ki tynrai ne ka tyllong jong ka jingkyrmen ïa la ki nongbud.
Ha ka jingshisha ki dei ban long ki kjat sngi kiba siam kiba na ka suiñbneng kaba dum kaba lah ban ai jingkyrmen ïa ki nongbud ha ka por kaba ki don ha ka khim khait ne ka jingduh jingkyrmen ïa ki nongbud.
U dak uba bud hadien pat u dei u “I” uba ha ka ktien phareng ka ong u “Inspiring”, u nongai mynsiem ne ba u dei ban long u tyllong jong ka jingïoh mynsiem ïa la ki nongbud.
Khatduh ïawai u dak “P” une u dak u ïeng na ka bynta ka ktien phareng kaba ong “Progressive”. Kane ka ktien ka mut uba nangroi bad uba nangïaid sha khmat uba nang roi ha ka jingmut jingpyrkhat. U ne ki nongïalam kim dei satia kiba kynrandien hynrei kiba ïaid shakhmat. Ki dei ban long kiba lah bad kloi ban ïa ïaid bad kylla bad ka por.
Kine ki dei ki bynta ne ki jonglong kiba donkam ba u ne ka nongïalam kiba shisha kin kup halade khnang ba kin lah ban ïalam beit ïa la ki jong ki seng ba ki trei bad ïalam khmat. (Mawphor 4 Tarik Nailar, 2001)