Press "Enter" to skip to content

7 Skum 7 Trep dei ki Khasi nylla

C.Jyrwa:

U Kynrad ula ai ha ngi, lymba ki longshuwa manshuwa, u ñi u Kong ïa kane ka ri u Sohpet bneng. Ki khun ki ksiew jong u 7 Skum 7 ‘trep ki long ki jaid bynriew ba don la ka jong ka nongrim tynrai lajong. Da ka jingpynneh pynsah ïa ki riti dustur, naduh ka rukom im ba ka jaidbynriew 7 Trep kan ïai buddien ïa ka jinghikai ki longshuwa. Ka don la u jong u dieng kot ban thew ha ka long rynïeng lym ba na ka riti dustur la jong. Lada ïa kane ka jingthew ha ka riti ka dustur kan duh noh, ngi dei ba kynmaw ba kata hi la biang hi ba ngin duh noh bad shah nguid noh ha kiwei. Hynrei ngi ki khun ki ksiew jong u 7 Trep 7 Skum, ngi la don hok shi katdei ba ki longshuwa ki la ïoh bad ruh ha ngi la don hok shi katdei ba ki longshuwa ki la ïoh bad buh ha ngi ïakane ka riti dustur, kaba skhem, bad ba ngin nang dei ban bud bad pynneh ïa ka, khnang ba ngin dup long kyrpang junom lajunom.
U Blei Nongbuh Nongthaw u don la ka jong ka jingthmu, haba u buh ïa ngi u 7 Skum 7 Trep ïa kane ka riti dustur tynrai, ka bym dei ba ngi la shim kylliang ne pan kylliang nangno nangno, pynban naduh ba sdang ka pyrthei ki ïai neh haduh mynta. Mynta ka shong sa tang ha ngi ki longdien lada ngin ïa pyrkhat ban pynneh ïa kaei kaei ba u barim u la buh ha ngi, ne ngin pynher syrngiew noh ïa kaba kan leit noh sha Krem lamet Latang. haba kine ki nongrim tynrai ba u Nongbuh Nongthaw u la ai ha ngi u7 Skum 7 Trep , ki dei ki dustur tynrai ba ïasnoh lang bad ki aiñ ka-mariang, ha ka dustur kheiñjait, ki dustur bad khyndew, ki rukom kren khana, ha ka ktien ka thylliej, ka kheiñ kur bad ka rukom kheiñ kha, ba la ñiew kyntang bha naduh ki por hyndai haduh mynta.
Haba phai sha ka niam ka rukom, ka synshar ka khadar, ki leh ha la ka jong khlem pan kylliang na kiwei ne shah hikai dano dano ruh. Ka ktien riti dustur, lehse ngi lah ban phiah haki bun syrtap, ki sap jjngstad, kiba dei hi ki sap nylla ba la ïoh na u Kynrad, khamtam eh ïa kiei kiei kiba ngi la ïohi, ba ki paw shabar ha khmat ka pyrthei haba ngi phai bad kren shaphang u 7 Skum 7 Trep bad ka riti dustur jong ka, ki long shuwa jong ngi ki ju ïalap bad ïathuh khana pateng ha ngi ki longdien shaphang (1) U Sohpet bneng, (2) Ka Diengïei (3) U Lum Shyllong bad u Lei Shillong (4) U Mawlong (5) U Lei Symper (6) U Lei Kyllang (7) Ka Syntiew ksiar (8) Ka ïew die ja (9) U Lum Meikha (10) bad ruh ka Pyntha Rupa tylli jong kane ka ri, u 7 Skum 7 Trep , u long trai bad u ‘synshar ïa kitei ki jaka ha ki por mynkynthong ka pyrthei. Kata ka mut ba ka hima jong u 7 Skum 7 Trep , ka sdang naduh ki khap ki lum Makashang shaduh Bangladesh ba ngi khot mynta lehse kane ka them pyntha tylli ka dei hapdeng ki them Brama bad ki them Surma shaduh ki them Bangladesh. Hynrei kine baroh ngi la duh lut mynta. Kumta ngi dei ban ‘husiar ïa kane kaba dang sah mynta, ba kan ym shah nguid shuh hano hano, namar ka long ka jong ngi. U Blei u la ai ha ngi ïa kane ka ri ba ngin shong ngin sah, ngin rep ngin riang da lade ïalade ,ym dei shuh ban ïaleh Benami, namar kan ïalam ka jingduh ialade hi. Namar kata ngi dei ban sngewthuh bad hikai ruh ïa kiwei ba kin sngewthuh ïa ka jingkordor kane ka jaidbynriew 7 Trep bad riewspah ruh ha ka riti dustur. Ngim dei ban sngewthuh bakla, pynban ngi dei ban ngeit skhem ba ngi ki 7 Skum 7 Trep, ngi wan hiar pateng na ka kynhun jong ki 16 Skum 16 trep na bneng bad ki 7 Trep ki ïa buhai shnong kyrhai, bad synshar ha kane ka ri ba la ju ong kiba rim ba jah ha ngi ki pateng.
Ka parakur parakha, ngi dei ban kynmaw bad ngi dei ban buh ïa ka jaidbynriew hakhmat eh, bad ki da ka jingieit jaidbynriew, ngin sa lah ban buddien ïa kata ka jinglong jaid bynriew, lyngba da ki sap ki phong ba la ai hi u Blei ha ngi. Haba ngi la pyni ïa kita ki sap ki phong, lyngba ka dustur ka riti, ha khmat ka pyrthei, kaba khlem pan kylliang, ngin sa kylla long hi ki riewkhraw, haba ngi da ñiewkor shisha bad pyni ïa kata ka jingieit -ïa ka j ait ka khong, lymba ka riti dustur Khasi la jong ha khmat ka pyrthei. Hadien ba ngi la hikai ia kine kiei kiei, ha la ka jong ka sap ba la ai u Blei ha ngi, ngin sa nang ruh ban ai pateng ha ki khun ki ksiew bad ki marjan marpa, kata hi ka la biang kan sa long kum ka Parom pateng la pateng, ha ki longdien jong ngi, Uwei pa uwei na ngi u dei ban sngewthuh ba ngi dei shi bynta na uta u 16 skum 16 trep na bneng, bad u ka Blei u la sam noh ha ngi ïa kane ka ri, ba ngin ym ka sngew nongwei, hynrei ban long ki trai shnong trai muluk bad ruh ba ngin ieit para ma ngi shi jait bynriew.
Hooid don shibun ki jingthoh kum ki jingpynshisha ïa ngi ki 7 Skum 7 Trep , ba ngi dei ki nongphet wir, bad poiwir shane naduh ka por jong u Mot Bable bad ka por jong ka Indus Civilisation ba ki long shuwa jong ngi ki la poi sha Kashmir, sha baroh ki bynta jong ka Northern India, haduh ba ngi la poi hap shaduh North East India. Hynrei ka pyntieng, pynsmiej pynput ñiangkynjah ki shkor, ban shim kylliang ïa ki jingthoh bad history ba la ai da kiwei, khatduh haba nga pyrkhat pleng nga dei tang u mynder, te uno uta u trai muluk hapoh kane ka ri? Ym lah len ba ka Hima Khasi hyndai ka ïar shatei khap ki -Lum Makashang, shaduh shathie khap duriaw Bay of Bengal. Lah ban pynshisha lyngba na ki Syiem hyndai ki leit peit hima shaduh ki dkhar teng teng ki jah da ki snem haduh ba uwei u Raitong, ba ngi sin ieit u Manik Raitong u la pynïoh khun ïa ka Mahadei, balei namar haba u leit peit hima u jah slem da ki snem, shaduh ka them pyntha rupa tylli. Ym dei tang une u Syiem uba leit peit hima sha ri dkhar, hynrei baroh ki Syiem jong u 7 Trep .
Lah nang pynshisha shuh shuh kaba dang sah mynta mynne ka hima Mawiang kaba don hima shaduh Bangladesh, hadien pat ka Partition ka sorkar phareng ka pynduh noh sah kynti ka Nolikata hapoh Indoa. Ïa.ka hima jong ki Syiem 7 Trep , la buhai shnong ruh da ki bym dei 7 Trep, ha kaba ngi ju khot ki dkhar. Namar kata haba ki Syiem ne ki nongbud syiem ki mon ban shong ïa ki dkhar ki ju ong u Bia, ‘ka mut ba ki la ïashongkha bad ki bym dei7 Skum 7 Trep . Ynda la bia ïa ki, ki pynkylla jait Khasi noh, ki pyrshang ban thaw jaid thymmai, namar ban ai jait sha ka kur kam pdiang ka kur ïa kata. Katba nang bun snem ki Khasi ki sin ïa ki ka Dkhar katba nang bun phew snem, la- shu ithuh syndon ïa kata ka pateng dkhar da ka jait dkhar, bad ka bsuh lang noh sha ka kynhun 7 Trep.
Koit kam pher, lehse ïoh don ka thut haba kren ïa kata, hynrei mynta ki dei hi ki 7 Trep ba la shah thied duh da u mynhyndai ïa ka Dkhar. Ki khun ki ksiew jong u 7 Trep nylla kim ju sngew mynder hala ka ri, kim ju wad ban ong ba ki wan nangta bad leit shata, hynrei ki pynshong beit ba ki wan na bneng kaba mut ba u Blei u la buh hi hangne naduh ba sdang hi ka pyrthei. Bad wad tynrai ïa u 7 Trep; yn ym lah ban shem, kumba wad ïa kata ka kper Eden jong u Adam bad ka Im ha ka Bible, lane kumba wad ïa kata ka ïing lieng jong u Noah, balei ka long kumta. Ka jubab ka long ka ktien jong ki Philosopher, ha la ki jong ki jong ki jait bynriew ha pyrthei. Ka jingbatai jong ki Philosopher ba don ka jingsdang ka thymmei long briew ha pyrthei, ban pynsngewtrai hala ka jong ka jong ka jaid bynriew, ha la ka jong ka jong ka ri. Ha ngi ki 7 Trep ruh ngi don la ki jong ki Philosopher, kiba lah ban pynshisha, ba u 7 Trep u sdang na bneng u kut ha pyrthei, lymba na u Diengiei bad u sohpet bneng, kiba long ki sakhi tyngkreiñ kiba neh ba sah haduh mynta.
Nangta kawei pat ka pharshi jong ki Philosopher Khasi ïa ka jingwan ki dkhar ki kling dei u Sier Lapalang. nangta katba nangjam sha khmat, la ha ka liang ka shakri Blei, ka tipbriew tip blei, ka kheiñ kur kheiñ kha ka rukom bat khyrtdew, ngi ïohi shai kdar ba ngi long ki trai ym ki mynder, namar ngim shym pan kylliang nangno nangno ruh, hynrei ka hukum ka sam ïa ngi ïa kane. Ko para kur para kha bad kynthei bad shynrang hato ngim pynduh noh ïa kane kajinghikai u barim, ban long trai, bad ban ïabud noh ïa ki riti pan kylliang. Haba ïa pyrkhat sani bha ïa kata. Da ki spah bad hajar ki nongthoh kot, ki pynpaw ha la ki jingstad pan kylliang ban pynthohbria ïa kane ka jaidbynriew ha ka liang ka pyrkhat ka pyrdaiñ lada dei ka doctrine ba kynja niam ne ba kynja pyrthei ruh. Teng teng ki jingtynrong diengthang lem ïa kaba kiwei ki thang, ka thohbria ka jingmut jingpyrkhat, bad bret noh ïa ka tynrai, tehp ïa kaba thymmai, hangne ka pynkylla mynder ha la ka ri. Ban pynkylla mynder ïa ka jingmut jong u 7 trep, dei ki jingthoh pankylliang namar ban wiat ïa u sai siej ban siat sha jngai, phew u dkut bad u khnam u siat ïa la ki jong ki sla jat. Ki khana biria kim dei u budlum, hynrei haba ngi thoh ne kren ïa la ka jong ka jaidbynriew ngi dei ban sngewthuh ba u dei u budlum la jong hi.
U budlum jong u 7 Trep 7 Skum, u don ka jingsdang ha kaba u la ïa khlad bad u 16 Skum 16 Trep na bneng, bad u kut ha kaba u la synshar ha kine ku lum Khasi ba ieit, shaduh ki ri dkhar une u Skum u 7 Trep u la nang la stad naduh dang sdang lehse u nang kham stad ban ïa ngi mynta, namar u kynrad hi uba hikai ïa u. Ki Longshuwa ki ju ïathuhkhana shaphang uta u Syiem Jyrngam uba don ki shkor baheh u siang thiah kawei u kup pat da kawei une u dei u nongshna jar uba paw eh. U ong, “To tip ko khun katba dang don u Maweitnar, kata ka dei ka hima jong nga bad u 7 Trep.” Shisha ngin shem ha ri Khasi Jaiñtia jyllei u Maweit nar ha man la ki jaka, ka la pynshisha ïa kata ka jingstad ki riewhyndai, kiba dei ki 7 Skum 7 Trep.
Naduh ki por hyndai u hynñiew Skum u 7 Trep u la don ka ïathied ïa pet lada ïa u nar, ka ksiar, ka rupa, ka jaka puta, da kaba shu ïapeiñ. Kane ka rukom ïapeiñ ym dei da ka pisa hynrei da ki mar. Haba ki ïa peiñ khyndew ki ju ïa ong shi snieh ar snieh masi, kat kum kaba shah. Ha ngi lehse ngi lyngngoh kata ka snieh masi, hynrei mynhyndai u tip ban thaw ïa kata, ka mut aïu ïa ki.
Namarkata haba nga thoh shaphang kane ka subject 7 Skum 7 Trep, nga da don ka jingngeit ba skhem, ban long tylli khlem lyngngoh ïano ïano,ne pynthut ïa ka bor pyrkhat jongno jongno. Haba nga sngew ba u dei u budlum la jong namar haba kren shaphang u 7 Skum 7 Trep, ngam kwah lada kynthei ne shynrang, ban sngew nongwei ha la ka ri, bad ngam kwah hi ruh ban klun ïa ki bym dei ki 7 Trep nylla, ba kin ksoh bad ong ba ngi ruh ngi dei ki 7 Trep. Lada u Nepal,Bihar, Bengal, China, Japan, Mizo bad kiwei kiwei, kin ong lem ha ngi ruh ba ngi ruh ngi dei ki 7 Trep namar ngi la ïa sakma ha ka Indus Civilisation jong ka Histrory India ne ba ngi la wir naduh por jong u Babel jong ka Bibel jong ka Bible ba ngi la ïashong shata shata.Haba nga thoh ïa kane nga da kham thew kyrpang eh, tang ïa u 7 Skum 7 Trep nylla, uba wan na bneng sha kine ki lum Khasi Jaiñtia, ban long trai long kynrad ha ka ym ban pynlong mynder. Da ka jingngeit ba u budlum ba dei hok, um sngew mynder. Da ka jingngeit ba u budlum ba dei hok , u sngewtrai sngewieit, sngewshngaiñ, ym sngew nongwei ha la ri, namar haba ngi bud ngi ngin bud la ka jong ka doctrine tynrai.
Haba nga kren doctrine, ngam da thew eh tang ïa ki kam ba kynja niam, hynrei nga thew kham kongsan eh ïa ki riti dustur ba ngi la don. Kaba dei u Klongsnam jong ngi, kaba la pynngeit ïa ngi triang ba ngi dei kiba la shah thaw hi ha u Kynrad sha kine ki kum Khasi. Hato don riti kiwei pat kum ba don ma ngi ki Khasi kiba dei ki khun u 7 Trep. Naduh ka bat khyndew ban long trai lut ïa ka, ka rukom don ki law kyntang, ka riam ka beit. Hato don mo kiba ngeit ba u syiar u dei u kit u bah khala, naduh ka durbar blei ba nyngkong. Lehse kin don ki jingïasyriem hangne hangtai, hynrei shibun pat ki jingïapher namar ïa ka long briew bad kynthei bad shynrang U Blei u la thaw lpa ha la ka jaidbynriew jaidbynriew, ha la ka jong ka jong ka ri, ha la ka jong ka jong ka jingstad. Kumta ïa ngi ruh ym ba ngi dei ki wan wir hynrei ki trai ri trai jaka, ba la sam bynta hi da u Nongbuh Nongthaw ha pyrthei, ka mut hangne hi.
(Mawphor 4 Tarik,Naiwieng, 1998)